لجبازی در کودکان؛ بخشی طبیعی از رشد یا یک مشکل رفتاری؟
مقدمه
لجبازی یکی از رایجترین رفتارهایی است که والدین در ،دوران رشد فرزندان خود با آن مواجه میشوند. بسیاری از پدران و مادران از اینکه کودکشان در برابر درخواستهای ساده مقاومت میکند، عمداً برخلاف خواسته آنها رفتار میکند، نگران میشوند. گاهی این رفتارها به اندازهای تکرار میشوند که والدین تصور میکنند کودکشان دچار مشکل شخصیتی یا تربیتی شده است. اما روانشناسان معتقدند که لجبازی در بسیاری از موارد بخشی طبیعی از فرایند رشد کودک است و لزوماً نشانه یک اختلال یا مشکل جدی نیست.
شناخت دلایل لجبازی و شیوه برخورد صحیح با آن میتواند به والدین کمک کند تا به جای تشدید تنش، رابطهای سالمتر و مؤثرتر با فرزند خود برقرار کنند.
لجبازی چیست؟
لجبازی به رفتاری گفته میشود که در آن کودک در برابر خواستهها، قوانین یا پیشنهادهای دیگران مقاومت میکند و بر انجام یا عدم انجام کاری اصرار میورزد. این رفتار ممکن است به شکل مخالفت کلامی، بحث کردن، گریه، قهر یا انجام رفتاری برخلاف خواسته والدین ظاهر شود.
البته هر مخالفتی لجبازی محسوب نمیشود. کودکان نیز مانند بزرگسالان حق دارند نظر و خواسته خود را بیان کنند. زمانی میتوان از لجبازی سخن گفت که مقاومت کودک بیش از حد معمول باشد و به شکل مداوم در موقعیتهای مختلف دیده شود.
چرا کودکان لجبازی میکنند؟
۱. تلاش برای استقلال
یکی از مهمترین دلایل لجبازی کودکان، تمایل آنها به استقلال است. کودک به تدریج متوجه میشود که فردی جدا از والدین است و میتواند انتخابهایی داشته باشد. به همین دلیل گاهی برای نشان دادن استقلال خود با خواستههای بزرگسالان مخالفت میکند.
برای مثال کودکی که اصرار دارد خودش لباس انتخاب کند یا مسیر انجام یک کار را تعیین کند، لزوماً قصد مخالفت ندارد؛ او میخواهد توانایی و استقلال خود را تجربه کند.
۲. جلب توجهبرخی کودکان زمانی لجبازی میکنند که احساس میکنند توجه کافی دریافت نمیکنند. اگر کودک متوجه شود که رفتارهای منفی سریعتر از رفتارهای مثبت توجه والدین را جلب میکند، ممکن است از لجبازی به عنوان ابزاری برای دیده شدن استفاده کند.
۳. خستگی و فشار روانیکودکان نیز مانند بزرگسالان در شرایط خستگی، گرسنگی، بیماری یا فشار روانی تحمل کمتری دارند. در چنین مواقعی احتمال بروز رفتارهای لجوجانه افزایش پیدا میکند.
۴. محدودیتهای بیش از حدکنترل شدید و صدور مداوم دستورها میتواند مقاومت کودک را افزایش دهد. زمانی که کودک احساس کند هیچ فرصتی برای انتخاب ندارد، ممکن است با لجبازی به این فشارها پاسخ دهد.
۵. الگوبرداری از اطرافیانکودکان بسیاری از رفتارهای خود را از والدین و محیط اطراف یاد میگیرند. اگر در خانواده رفتارهای سرسختانه، بحثهای مداوم یا عدم پذیرش نظر دیگران رایج باشد، کودک نیز ممکن است همین الگوها را در روابط خود به کار ببرد.
پیامدهای برخورد نادرست با لجبازی
برخی والدین در مواجهه با لجبازی کودک به تنبیه، فریاد زدن یا تهدید متوسل میشوند. هرچند این روشها ممکن است در کوتاهمدت کودک را وادار به اطاعت کنند، اما در بلندمدت نتیجه مطلوبی ندارند.
برخوردهای خشن میتوانند باعث افزایش اضطراب، کاهش اعتماد به نفس و تشدید رفتارهای مقاومتی شوند. در بسیاری از موارد، کودک برای حفظ احساس قدرت و استقلال خود بیشتر از قبل لجبازی میکند و یک چرخه فرساینده میان والدین و فرزند شکل میگیرد.
چگونه با لجبازی کودک برخورد کنیم؟
حفظ آرامش نخستین گام، کنترل هیجانات والدین است. واکنشهای عصبی معمولاً وضعیت را بدتر میکنند. کودک از رفتار بزرگسالان الگو میگیرد و آرامش والدین به او کمک میکند احساس امنیت بیشتری داشته باشد.
دادن حق انتخاببه جای دستورهای مطلق، میتوان گزینههایی محدود در اختیار کودک قرار داد. برای مثال به جای گفتن «همین الان لباس بپوش»، میتوان پرسید: «میخواهی اول کفشهایت را بپوشی یا ژاکتت را؟»
گوش دادن به کودکگاهی پشت لجبازی کودک احساسات و خواستههایی قرار دارد که بیان نشدهاند. شنیدن حرفهای کودک و توجه به احساسات او میتواند بسیاری از مقاومتها را کاهش دهد.
تشویق رفتارهای مناسبتمرکز صرف بر رفتارهای منفی ممکن است آنها را تقویت کند. بهتر است والدین رفتارهای همکاریجویانه و مثبت کودک را نیز مورد توجه و تشویق قرار دهند.
تعیین قوانین روشنکودکان به مرزها و قوانین مشخص نیاز دارند. قوانین باید روشن، قابل فهم و متناسب با سن کودک باشند. همچنین والدین باید در اجرای آنها ثبات داشته باشند.
چه زمانی باید نگران شد؟
لجبازی در بسیاری از کودکان طبیعی است، اما اگر این رفتار بسیار شدید، طولانیمدت و همراه با پرخاشگری مداوم باشد یا روابط خانوادگی و عملکرد کودک را به طور جدی مختل کند، بهتر است از یک روانشناس کودک کمک گرفته شود. گاهی مشکلاتی مانند اضطراب، مشکلات هیجانی یا اختلالات رفتاری میتوانند در پس این رفتارها قرار داشته باشند.
نتیجهگیری
لجبازی کودکان پدیدهای رایج و تا حد زیادی طبیعی در فرایند رشد است. این رفتار اغلب ناشی از تلاش کودک برای کسب استقلال، جلب توجه یا بیان احساسات و نیازهای خود است. برخورد آگاهانه، همراه با احترام، صبوری و درک شرایط کودک میتواند به کاهش این رفتارها کمک کند. به جای آنکه لجبازی را صرفاً نوعی ناهنجاری بدانیم، بهتر است آن را فرصتی برای شناخت بهتر دنیای درونی کودک و تقویت ارتباط والد و فرزند در نظر بگیریم.
